Ile jest parków narodowych w Polsce?

W Polsce są 23 parki narodowe. To aktualna liczba, którą podaje się przy opisie krajowego systemu ochrony przyrody. Sama odpowiedź jest krótka, ale za tą liczbą stoi duże zróżnicowanie terenów: od Tatr i Karkonoszy po bagna Biebrzy, wydmy nad Bałtykiem i lasy Puszczy Białowieskiej.

Łączna powierzchnia parków narodowych przekracza 314 tys. hektarów, co daje 1 proc. powierzchni kraju. Niewiele w skali mapy Polski, ale są to obszary o najwyższej randze ochronnej. Do tego dochodzą otuliny, czyli strefy wokół parków, które mają ograniczać presję z zewnątrz. To ważne w praktyce, bo przyroda nie kończy się na granicy wyznaczonej na tablicy.

W samym zestawieniu liczby parków nie widać ani ich skali, ani znaczenia. Jeden park chroni rozległe torfowiska i doliny rzeczne, inny niewielki, ale wyjątkowo cenny fragment wapiennej doliny z jaskiniami. Dwa parki mogą mieć ten sam status, a zupełnie inne warunki terenowe, zasady udostępnienia i cele ochrony. To ma znaczenie także dla odwiedzających. Inaczej planuje się dzień w Ojcowskim Parku Narodowym, inaczej kilkudniowe wyjście w Bieszczadach.

Park narodowy jako forma ochrony przyrody

Park narodowy to najwyższa forma ochrony obszarowej przyrody w Polsce. Obejmuje teren wyróżniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, społecznymi i krajobrazowymi, gdzie ochronie podlegają całe ekosystemy, siedliska, gatunki oraz naturalne procesy. Nie chodzi wyłącznie o pojedyncze drzewa, zwierzęta czy ładny widok. Chroniony jest cały układ przyrodniczy.

Celem tworzenia parków narodowych jest zachowanie tego, co najcenniejsze i najtrudniejsze do odtworzenia. W praktyce obejmuje to lasy naturalne, torfowiska, bagna, rzeki, wydmy, piętra roślinności górskiej czy miejsca występowania rzadkich gatunków. W części parków duże znaczenie ma ochrona procesów naturalnych bez ingerencji człowieka, w innych potrzebna jest ochrona czynna, czyli koszenie łąk, odtwarzanie siedlisk albo kontrola gatunków inwazyjnych.

Na tle innych form ochrony przyrody park narodowy zajmuje miejsce szczególne. Rezerwaty są bardziej punktowe, parki krajobrazowe mają łagodniejszy reżim, a obszary Natura 2000 działają według innej logiki i nie zawsze oznaczają tak daleko idące ograniczenia. Tu zasady są wyraźniejsze. I bardziej wymagające.

Park narodowy a park krajobrazowy

Różnica między parkiem narodowym a parkiem krajobrazowym jest podstawowa: dotyczy skali i rygoru ochrony. Park narodowy tworzy się tam, gdzie wartości przyrodnicze mają znaczenie najwyższe i wymagają silniejszej ochrony. W parku krajobrazowym dopuszczalna jest szersza obecność gospodarki, zabudowy i codziennej działalności człowieka, jeśli nie niszczy ona najważniejszych walorów terenu.

W parku narodowym większe znaczenie mają strefy ochrony ścisłej i czynnej. Ochrona ścisła oznacza brak ingerencji albo jej minimalny zakres. Ochrona czynna polega na działaniach podtrzymujących cenne siedliska. To nie jest detal administracyjny. Od tego zależy, czy dany fragment przyrody pozostaje możliwie naturalny, czy wymaga stałej opieki człowieka.

Parki narodowe uznaje się za najcenniejsze obszary chronione właśnie dlatego, że łączą unikalne walory przyrodnicze z najwyższym poziomem ochrony. Turystycznie bywają bardzo dostępne, ale nie oznacza to pełnej swobody. W wielu miejscach wolno poruszać się wyłącznie po wyznaczonych szlakach. To częsta różnica, którą widać już przy planowaniu wyjazdu.

Ile jest parków narodowych w Polsce?

Lista 23 parków narodowych w Polsce

Pełna lista parków narodowych w Polsce obejmuje 23 jednostki:

  • Babiogórski Park Narodowy
  • Białowieski Park Narodowy
  • Biebrzański Park Narodowy
  • Bieszczadzki Park Narodowy
  • Park Narodowy „Bory Tucholskie”
  • Drawieński Park Narodowy
  • Gorczański Park Narodowy
  • Park Narodowy Gór Stołowych
  • Kampinoski Park Narodowy
  • Karkonoski Park Narodowy
  • Magurski Park Narodowy
  • Narwiański Park Narodowy
  • Ojcowski Park Narodowy
  • Pieniński Park Narodowy
  • Poleski Park Narodowy
  • Roztoczański Park Narodowy
  • Słowiński Park Narodowy
  • Świętokrzyski Park Narodowy
  • Tatrzański Park Narodowy
  • Park Narodowy „Ujście Warty”
  • Wielkopolski Park Narodowy
  • Wigierski Park Narodowy
  • Woliński Park Narodowy

Na tej liście są zarówno parki bardzo rozpoznawalne, jak Tatrzański, Białowieski czy Słowiński, jak i te rzadziej odwiedzane przez masową turystykę, ale bardzo ważne przyrodniczo. Sama nazwa parku często podpowiada charakter terenu, choć nie zawsze. Biebrzański chroni rozległe mokradła, Narwiański wielokorytową rzekę, a Park Narodowy Gór Stołowych słynie z form skalnych i płytowej budowy gór.

Zróżnicowanie polskich parków narodowych

Polskie parki narodowe nie tworzą jednego typu krajobrazu. Są parki górskie, nadmorskie, nizinne, leśne, rzeczne i bagienne. W Tatrach i Karkonoszach kluczowe są piętra roślinności, turnie, kotły polodowcowe i siedliska wysokogórskie. Na wybrzeżu dochodzą klify, wydmy i ekosystemy przybrzeżne. Na północnym wschodzie dominują bagna, torfowiska i doliny rzeczne, które mają ogromne znaczenie dla ptaków wodnych i błotnych.

Ważne są też gatunki. Żubr kojarzy się z Białowieskim Parkiem Narodowym, łoś z Biebrzańskim, kozica i świstak z Tatrzańskim, a foka szara z wybrzeżem Bałtyku. Obok zwierząt równie istotne są rzadkie zbiorowiska roślinne, stare drzewostany, murawy kserotermiczne, torfowiska wysokie czy reliktowe gatunki roślin. Wspólny status prawny nie oznacza podobnego charakteru tych miejsc. Każdy park chroni inny fragment polskiej przyrody.

To widać nawet przy krótkim porównaniu. Ojcowski Park Narodowy jest mały, gęsto odwiedzany i łatwo dostępny z Krakowa. Biebrzański wymaga więcej czasu, dojazdu samochodem i dobrej pory roku, bo wiele najciekawszych obserwacji wiąże się z sezonem ptasim i poziomem wody. Krótkie hasło „park narodowy” mówi więc niewiele o realnych warunkach na miejscu.

Parki wyróżniające się skalą i historią

Największy park narodowy w Polsce to Biebrzański Park Narodowy. Zajmuje ponad 59 tys. hektarów i chroni rozległe bagna, torfowiska oraz dolinę Biebrzy. To teren rozległy, miejscami surowy i słabo przekształcony. Najmniejszy jest Ojcowski Park Narodowy, który ma nieco ponad 2 tys. hektarów. Mimo niewielkiej powierzchni należy do najważniejszych obszarów ochrony przyrody w południowej Polsce.

Najstarszy park narodowy w Polsce to Białowieski Park Narodowy, utworzony w 1932 roku. Ten sam rok dotyczy także Pienińskiego Parku Narodowego, liczonego w tradycji ochrony przyrody jako jeden z najstarszych. Najmłodszy jest Park Narodowy „Ujście Warty”, powołany w 2001 roku. Od tego czasu liczba parków narodowych w Polsce się nie zwiększyła. To mówi sporo o tempie zmian.

Ile jest parków narodowych w Polsce?

Rozmieszczenie parków narodowych w Polsce

Najwięcej parków narodowych znajduje się w południowej części kraju oraz na północnym wschodzie. Silnie reprezentowane są województwa małopolskie, podkarpackie i podlaskie. To efekt warunków naturalnych: obecności gór, dużych kompleksów leśnych, dolin rzecznych i obszarów bagiennych. Nie jest to rozkład równomierny i trudno, żeby taki był.

Są też województwa bez parków narodowych. Należą do nich łódzkie, opolskie i lubelskie. To nie oznacza braku cennych terenów przyrodniczych, lecz brak obszaru objętego właśnie tą formą ochrony. W innych regionach ważną rolę pełnią rezerwaty, parki krajobrazowe albo obszary Natura 2000.

Rozmieszczenie parków wynika z geograficznej różnorodności Polski. Góry skupiają parki tam, gdzie zachowały się duże i wartościowe ekosystemy wysokogórskie. Północny wschód wyróżnia się naturalnymi dolinami rzecznymi, mokradłami i lasami o wysokim stopniu naturalności. W centrum kraju wyjątkiem jest Kampinoski Park Narodowy położony tuż przy Warszawie. To dobry przykład, że wysoka ranga ochrony może istnieć bardzo blisko dużej aglomeracji, ale oznacza to też dużą presję turystyczną i potrzebę jasnych zasad udostępniania.

Znaczenie parków narodowych dziś i perspektywy zmian

Parki narodowe pełnią dziś kilka ról jednocześnie. Chronią bioróżnorodność, zabezpieczają cenne procesy naturalne, służą badaniom naukowym i edukacji, a także udostępniają przyrodę w kontrolowany sposób. Dla turystów są często najłatwiej rozpoznawalną częścią systemu ochrony przyrody. Dla naukowców i służb ochrony przyrody są obszarami odniesienia, gdzie można obserwować zmiany środowiska i skutki presji człowieka.

Nie da się jednak sprowadzić ich roli do funkcji rekreacyjnej. W wielu parkach wejście na szlak, opłata za bilet, limity ruchu czy sezonowe zamknięcia mają konkretny cel. Chronią miejsca lęgowe, ograniczają erozję, zmniejszają płoszenie zwierząt. To bywa niewygodne, ale z punktu widzenia ochrony przyrody jest konieczne. Przy planowaniu wyjazdu warto zawsze sprawdzić zasady wejścia i dostępność tras, bo różnice między parkami są duże.

Liczba 23 parków narodowych bywa też punktem wyjścia do dyskusji o przyszłości ochrony przyrody w Polsce. Z jednej strony to system obejmujący najcenniejsze obszary. Z drugiej, od wielu lat nie utworzono nowego parku poza ostatnim z 2001 roku, mimo że temat nowych parków wraca w debacie publicznej. Chodzi nie tylko o prestiż ochrony, ale o realne zabezpieczenie terenów szczególnie wartościowych przed presją inwestycyjną, fragmentacją siedlisk i intensywnym użytkowaniem.

Krótka odpowiedź brzmi więc: w Polsce są 23 parki narodowe. Ważniejsza część zaczyna się chwilę później. Ta liczba pokazuje skalę systemu, ale nie oddaje znaczenia każdego z tych miejsc osobno ani tego, jak istotne są dla przyszłości polskiej przyrody.

Przewijanie do góry